De gevaren
Bliksem, hagel, valwind, tornado en water: trucjes en wat je doet.
De gevaren van onweer
Vijf gevaren, elk met een trucje dat je onthoudt, iets om zelf te proberen, wat je doet, en waarom het zo werkt.
Bliksem is de grootste en meest onderschatte bedreiging bij onweer: hij kan inslaan voordat het regent, en nog nadat de bui voorbij lijkt.
Probeer: tik bij de flits, en nog eens bij de donder.
Nog niets gemeten.
- In een gebouw of een auto met een dicht metalen dak ben je veilig.
- Buiten: weg van losse bomen, masten, water en heuveltoppen. Geen paraplu of statief omhoog.
- Kun je nergens heen: hurk laag met je voeten tegen elkaar. Ga niet plat liggen.
Je kunt de afstand tot de bliksem tellen, en binnen 10 km ben je niet veilig. Waarom?
- Waarom? Licht gaat zo snel (300.000 km per seconde) dat je de flits vrijwel meteen ziet.
- Waarom? Geluid is veel trager: zo'n 343 meter per seconde. Over één kilometer doet het dus ongeveer 3 seconden.
-
Waarom?
De donder is het geluid van de bliksem zelf: de lucht in het kanaal wordt in een fractie van een seconde tot zo'n 30.000 °C verhit en zet explosief uit. Dat is een schokgolf: een knal of gerommel.
Basis: Uitzetten koelt af
Stijgende lucht komt onder lagere druk en zet uit. Daarbij duwen de luchtdeeltjes de lucht eromheen opzij; dat kost energie, en die halen ze uit hun eigen warmte. Droge lucht koelt zo ongeveer 10 °C per kilometer af. Voel het zelf: een spuitbus wordt koud als je hem leegspuit.
- Waarom? Bliksem kan tot 10 à 15 km van de bui inslaan, soms uit een stukje blauwe lucht vóór de bui. Hoor je de donder, dan ben je dus al binnen bereik; onder 30 seconden zeker.
- Waarom? Een auto beschermt je niet door de banden, maar door het metalen dak en de carrosserie: de stroom loopt over de buitenkant naar de grond, om je heen (een kooi van Faraday). Een cabrio of een auto met een kunststof dak beschermt dus niet.
Vanaf 2 cm spreken we van grote hagel, vanaf 5 cm van zeer grote hagel. Dat slaat ruiten in en kan mensen ernstig verwonden.
- In de auto: stop veilig langs de weg, niet onder een viaduct (je blokkeert de weg en anderen schuilen achter je).
- Zet de neus van de auto naar de hagel: de voorruit is gelaagd glas en houdt het beter dan de zijruiten.
- Blijf weg van de ramen, bescherm je hoofd met een jas of deken.
In een sterke bui kunnen hagelstenen zo groot als een tennisbal worden. Hoe groeien ze?
-
Waarom?
In de bui stijgt lucht hard op, tot ver boven de hoogte waar het vriest.
Basis: Uitzetten koelt af
Stijgende lucht komt onder lagere druk en zet uit. Daarbij duwen de luchtdeeltjes de lucht eromheen opzij; dat kost energie, en die halen ze uit hun eigen warmte. Droge lucht koelt zo ongeveer 10 °C per kilometer af. Voel het zelf: een spuitbus wordt koud als je hem leegspuit.
- Waarom? Daar zitten nog veel vloeibare druppels, terwijl het onder nul is: onderkoeld water. Het blijft vloeibaar omdat er niets is om op te bevriezen.
- Waarom? Botst een ijsdeeltje tegen zo'n druppel, dan bevriest die er meteen aan vast: er komt een laagje ijs bij. Zo groeit een hagelsteen laag na laag, als een ui.
- Waarom? Zolang de updraft hem omhoog houdt, blijft hij groeien. Hoe sterker de updraft, hoe zwaarder de steen die hij kan dragen.
- Waarom? Wordt hij te zwaar of raakt hij uit de updraft, dan valt hij. Daarom valt de grootste hagel vaak net naast de sterkste updraft, aan de rand van de kern.
Een valwind (downburst) is koude lucht die uit de bui naar beneden stort en over de grond uitwaaiert, soms met meer dan 100 km/u. Hij veroorzaakt veel meer schade dan tornado's.
- Blijf weg van bomen en losse spullen: de meeste schade (en slachtoffers) komt van vallende takken.
- Niet in een tent of caravan blijven als er een valwind dreigt.
- Een shelf cloud is vaak de voorkant van de koude lucht: zie je hem aankomen, dan heb je nog maar minuten.
Waarom stort er ineens zo veel wind uit een bui naar beneden?
- Waarom? In de bui valt regen (en hagel) door lucht die niet helemaal verzadigd is. Een deel ervan verdampt of smelt.
-
Waarom?
Verdampen en smelten kosten warmte, die uit de lucht wordt gehaald. De lucht koelt af.
Basis: Verdampen kost warmte, condenseren geeft warmte
Om water te laten verdampen is energie nodig; die wordt uit de omgeving gehaald. Daarom heb je het koud als je nat uit zee komt. Die energie zit daarna "verstopt" in de waterdamp. Condenseert de damp weer tot druppels, dan komt precies diezelfde energie vrij als warmte.
-
Waarom?
Koude lucht is zwaarder dan de lucht eromheen en stort naar beneden, steeds sneller. De vallende regen trekt de lucht ook nog mee.
Basis: Luchtdruk is het gewicht van de lucht boven je
Boven elke plek staat een kolom lucht tot de ruimte; het gewicht daarvan is de luchtdruk. Warme lucht is lichter: de deeltjes bewegen sneller en staan verder uit elkaar. Een warme kolom weegt dus minder en geeft onderin een lagere luchtdruk.
- Waarom? Op de grond kan hij niet verder: hij waaiert naar alle kanten uit. Daar ontstaan de harde windstoten.
- Waarom? De rand van die uitwaaierende koude lucht is het windstotenfront (gust front). Waar het warme, vochtige lucht optilt, ontstaat vaak een shelf cloud.
Een tornado is een draaiende luchtkolom die van de bui tot de grond reikt. Ook in Nederland en België komen ze voor, meestal zwak, soms sterk.
- In een stevig gebouw: laagste verdieping, binnenste ruimte zonder ramen.
- In de auto en geen uitweg: stop, blijf in de gordel, hoofd omlaag onder de ramen, bescherm je hoofd.
- Onder een viaduct versnelt de wind en vliegt het puin erdoorheen: daar ben je juist niet veilig.
Een tornado is vaak niet te zien, terwijl hij er wel is. Waarom?
- Waarom? Je ziet een tornado alleen als er wolk (gecondenseerde waterdamp) of puin in de draaiing zit.
-
Waarom?
In het midden is de luchtdruk heel laag. Lucht die naar binnen stroomt, zet uit en koelt af, en condenseert pas als hij koud genoeg is: zo ontstaat de trechter.
Basis: Uitzetten koelt af
Stijgende lucht komt onder lagere druk en zet uit. Daarbij duwen de luchtdeeltjes de lucht eromheen opzij; dat kost energie, en die halen ze uit hun eigen warmte. Droge lucht koelt zo ongeveer 10 °C per kilometer af. Voel het zelf: een spuitbus wordt koud als je hem leegspuit.
-
Waarom?
Is de lucht droog, dan condenseert er niets en zie je alleen een stofwolk bij de grond, of niets.
Basis: Warme lucht kan meer waterdamp bevatten
Hoe warmer de lucht, hoe meer waterdamp erin past: per 10 °C ongeveer twee keer zo veel. Koelt lucht af, dan past de damp er op een gegeven moment niet meer in en condenseert hij: zo ontstaan wolken. Warmt lucht op zonder dat er water bijkomt, dan wordt hij relatief droger.
- Waarom? Achter de mesocycloon zakt koude lucht uit de bui naar beneden (de RFD) en wikkelt regen om de tornado heen: hij is dan in regen gehuld (rain-wrapped). Daarom is de radar (haak, couplet, CC-gat) zo belangrijk.
Bij een stilstaande of trage bui kan in korte tijd zo veel regen vallen dat straten en tunnels onderlopen. Wegen worden dan levensgevaarlijk.
- Nooit door ondergelopen tunnels of onderdoorgangen rijden.
- Rijd een stuk om, ook als dat lang duurt.
- Blijf weg van beken en greppels die snel stijgen.
Waarom gaat een auto in maar 30 cm water al drijven?
- Waarom? Water duwt alles wat erin staat omhoog, met het gewicht van het water dat het opzij duwt (de wet van Archimedes).
- Waarom? Een auto is een grote, holle bak: hij duwt veel water opzij voor zijn gewicht. Al bij een paar decimeter water drukt dat honderden kilo's omhoog.
- Waarom? Daardoor drukken de banden minder hard op de weg en verliezen ze hun grip.
- Waarom? Stroomt het water, dan duwt het ook nog opzij tegen de auto. Met weinig grip schuift of drijft hij dan weg.